Inwestycje-Strategiczne | Razem dla polskiej gospodarki

Koniec montowni Europy. Reindustrializacja zamiast konkurowania najniższą płacą

Mon, 13 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polska produkuje dużo — hale fabryczne są zajęte, przemysł ma się dobrze, a eksport rośnie z roku na rok. A jednak z tej krzątaniny zostaje w kraju mniej, niż powinno, bo znaczna jej część to montaż cudzych projektów z cudzych podzespołów, za płacę niższą niż na Zachodzie. To model, który Razem nazywa wprost montownią: gospodarka konkurująca najniższym kosztem pracy zamiast technologią. Wyjście z niego — przez reindustrializację i budowę własnych kompetencji przemysłowych — jest jednym z filarów programu „Polska z atomu, krzemu i stali" (deklaracja programowa).

Silny przemysł, który wciąż jest na dorobku

Na tym właśnie polega pułapka montowni: można mieć rozbudowany przemysł i wciąż zostawać w tyle. Przetwórstwo przemysłowe odpowiada w Polsce za 18,1% wartości dodanej brutto, wyraźnie powyżej unijnej średniej 15,9% (dane Eurostat, zestawienie Statistisches Bundesamt, 2024) — pod tym względem jesteśmy krajem przemysłowym z krwi i kości. Problem zaczyna się przy pytaniu, co to za przemysł. Pod względem innowacyjności Polska należy do grupy „wschodzących innowatorów" (emerging innovators) — z wynikiem poniżej 70% średniej unijnej, w jednym worku z Rumunią, Bułgarią i Słowacją, daleko za liderami (European Innovation Scoreboard 2024, Komisja Europejska).

To nie jest nowa diagnoza. Już w 2015 roku Razem zauważało, że mimo „wieloletnich, miliardowych dotacji na rzecz wspierania innowacji polskie przedsiębiorstwa nadal konkurują głównie ceną", a pod względem liczby innowacyjnych firm wyprzedzamy w Europie właściwie tylko Rumunię (stanowisko „Nie dla prywatyzacji"). Narzędziem, które miało to zmienić, były specjalne strefy ekonomiczne — a te, w ocenie partii, „okazały się strefami wyzysku" i nie wyprowadziły kraju „poza etap montowni Zachodu" (stanowisko ws. wizji rozwoju, 2018). Ulga podatkowa dla zagranicznego koncernu potrafi kupić miejsca pracy, ale technologia — to, co realnie zostawałoby w kraju i podnosiło jego pozycję — z reguły pozostaje własnością centrali.

Wyjście z pułapki: świadoma polityka przemysłowa

Wyjściem jest świadoma polityka przemysłowa, która buduje kompetencje tam, gdzie decyduje się przyszłość. Program wskazuje trzy takie kierunki wprost: budowę kompetencji w energetyce jądrowej, produkcji półprzewodników i produkcji maszyn (deklaracja programowa, pkt 3). Wybór tych trzech kierunków nie jest przypadkowy: to sektory, w których raz zdobyta wiedza i zaplecze produkcyjne dają przewagę na dekady, a ich brak skazuje kraj na kupowanie gotowców za granicą.

Reindustrializacja w wydaniu Razem oznacza aktywne państwo jako inwestora, nie tylko dawcę ulg. Znaczna część nowych miejsc pracy ma powstawać „w nowym państwowym przemyśle", a całość ma się opierać na gospodarce „opartej na wiedzy, do której kluczem są badania i rozwój" (stanowisko ws. kierunków rozwoju polskiej energetyki, 2023). Bez nakładów na naukę ten skok się nie uda — dlatego reindustrializacja spina się z postulatem podniesienia finansowania badań, który rozkłada na czynniki siostrzany serwis w tekście o roli państwa w napędzaniu innowacji. Konkretnym narzędziem popytowym są tu planowe zamówienia publiczne, a energetycznym fundamentem — tania energia dla przemysłu.

Ludzie z wygaszanych zakładów: gwarancja pracy w regionie

Tu jest sedno różnicy między transformacją sprawiedliwą a taką, która zostawia całe regiony na lodzie. W programie gwarancja pada wprost w kontekście odchodzenia od paliw kopalnych: pracownikom wygaszanych przedsiębiorstw — górnictwa i energetyki konwencjonalnej — państwo zapewnia „dobrze opłacaną pracę w tym samym regionie", w myśl zasady „za każde likwidowane stanowisko — nowe miejsce pracy w przemyśle" (deklaracja programowa, pkt 2). Zobowiązanie jest przy tym konkretne, a nie abstrakcyjne: górnik czy energetyk z zamykanego zakładu ma znaleźć inną, dobrze płatną pracę w tym samym regionie, bez zasiłku i bez konieczności przeprowadzki za nowym zatrudnieniem.

Reindustrializacja ma więc „ożywić obecnie zaniedbane przez państwo miejscowości", które ucierpiały na transformacji lat dziewięćdziesiątych (stanowisko ws. wizji rozwoju, 2018). Przemysł, który konkuruje jakością i technologią, potrzebuje pracowników o wysokich kwalifikacjach — a takie miejsca pracy są lepiej płatne i stabilniejsze niż montaż na akord. To domyka rachunek: wyższe płace wracają do gospodarki jako popyt, o czym piszemy w tekście o tym, dlaczego wyższe płace napędzają gospodarkę.

Co proponuje Razem

Wyjście z modelu montowni — gospodarka konkurująca jakością i technologią, nie najniższą płacą.
Program budowy kompetencji w dziedzinach strategicznych — energetyce jądrowej, produkcji półprzewodników i produkcji maszyn.
Nowy państwowy przemysł jako część reindustrializacji, oparty na badaniach i rozwoju.
Gwarancja „za każde likwidowane stanowisko — nowe miejsce pracy w przemyśle" i dobrze opłacana praca w tym samym regionie dla pracowników wygaszanych zakładów.
Ożywienie zaniedbanych regionów przez inwestycje przemysłowe i infrastrukturalne.

Źródła i dalsza lektura

Konstytucyjny próg 60% długu. Dlaczego Razem chce znieść limit, który blokuje inwestycje

Sat, 11 Jul 2026 09:00:00 +0200

W polskiej Konstytucji jest liczba, która przesądza o tym, ile kraj może zainwestować w swoją przyszłość: dług publiczny nie może przekroczyć trzech piątych rocznego PKB. Brzmi jak rozsądny bezpiecznik przed rozrzutnością, a działa jak sufit zawieszony nisko nad głową państwa, które chciałoby zbudować elektrownię jądrową albo sieć kolei dużych prędkości. Razem chce ten sufit usunąć — w programie zapisano wprost zniesienie „zapisanego w Konstytucji uznaniowego limitu 60% długu publicznego w relacji do PKB, który ogranicza możliwości rozwojowe państwa" (deklaracja programowa, „Polska z atomu, krzemu i stali", pkt 4).

Zakaz wpisany do Konstytucji: art. 216 ust. 5

Chodzi o artykuł 216 ustęp 5, jeden z niewielu przepisów, które wpisują konkretną regułę ekonomiczną do ustawy zasadniczej:

Nie wolno zaciągać pożyczek lub udzielać gwarancji i poręczeń finansowych, w następstwie których państwowy dług publiczny przekroczy 3/5 wartości rocznego produktu krajowego brutto.— Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, art. 216 ust. 5, eli.gov.pl

Próg 60% nie wziął się z polskiej specyfiki — to wartość referencyjna z kryteriów z Maastricht, obok dopuszczalnego deficytu 3% PKB (Parlament Europejski — ramy polityki fiskalnej UE). Różnica jest jednak zasadnicza: w Unii 60% to punkt odniesienia, po przekroczeniu którego uruchamia się procedura dostosowawcza rozłożona na lata. W polskiej Konstytucji to twardy zakaz — po jego przekroczeniu państwu nie wolno zaciągnąć ani złotówki więcej, niezależnie od tego, na co.

Sztywny próg nie odróżnia długu inwestycyjnego od przejadanego

I to jest sedno problemu. Reguła nie widzi różnicy między długiem, który się przejada, a długiem, który buduje. Pożyczka zaciągnięta na bieżące wydatki znika bez śladu w kolejnym roku budżetowym, podczas gdy ta na elektrownię, port albo linię kolejową zostawia po sobie majątek, który pracuje przez dekady i sam spłaca zaciągnięte zobowiązanie — przez tańszą energię, niższe koszty transportu, wyższe wpływy podatkowe z ożywionej gospodarki. Reguła, która obie traktuje tak samo, karze państwo za inwestowanie równie mocno jak za rozrzutność.

Ekonomia zna ten mechanizm dobrze. Badanie Abiada, Furceriego i Topalovej na danych z gospodarek rozwiniętych pokazuje, że zwiększenie publicznych inwestycji podnosi produkt krajowy zarówno w krótkim, jak i w długim okresie, przyciąga inwestycje prywatne i obniża bezrobocie — a w okresach niedostatecznego popytu i przy niskich kosztach finansowania potrafi wręcz obniżyć relację długu do PKB, bo gospodarka rośnie szybciej niż zobowiązania (Abiad, Furceri, Topalova, Journal of Macroeconomics, 2016). Warunkiem jest sensowny dobór projektów — i o to właśnie ma dbać państwowy fundusz koordynujący inwestycje, a nie mechaniczny limit w Konstytucji.

Polskę stać na to bez nadmiernego ryzyka

Dług Polski jest dziś wyraźnie poniżej progu, przy którym w ogóle toczy się ta rozmowa. Na koniec 2024 roku zadłużenie sektora instytucji rządowych i samorządowych wyniosło 55,3% PKB (GUS, wstępna informacja o relacji długu do PKB w 2024 r.). Dla porównania średnia w strefie euro sięgnęła 87,4% PKB, a w całej Unii 81,0% (Eurostat, koniec IV kw. 2024).

Dane. Zadłużenie sektora instytucji rządowych i samorządowych Polski: 55,3% PKB (koniec 2024, GUS) — to miara unijna (ESA/EDP). Konstytucyjny próg z art. 216 dotyczy węższej kategorii „państwowego długu publicznego" (metodologia krajowa, zwykle o kilka punktów niższej), ale w obu ujęciach Polska pozostaje wyraźnie poniżej 60%. Średnia strefy euro: 87,4% PKB; średnia UE: 81,0% PKB (Eurostat, IV kw. 2024). Kraje, które najwięcej zainwestowały w powojenną odbudowę i infrastrukturę — jak Francja czy Niemcy w części okresów — prowadziły politykę rozwojową przy długu wyższym niż polski, nie tracąc wiarygodności finansowej.

Nie znaczy to przyzwolenia na zadłużanie się bez opamiętania. Program znosi sam konstytucyjny próg — nie przesądzając w tym zapisie o pozostałych, ustawowych regułach fiskalnych; przedstawione wyżej rozróżnienie długu inwestycyjnego od konsumpcyjnego to argument ekonomiczny za tą zmianą, a nie literalny zapis programu. Roztropność w wydawaniu publicznego grosza ma pilnować nie liczba wpisana do ustawy zasadniczej, lecz jakość samych projektów i jawna kontrola nad nimi — w tym parlamentarny nadzór nad wielkimi inwestycjami, o którym mowa w tekście o funduszu koordynującym. Kierunek jest ten sam, co w postulacie z rozdziału o Europie: dążenie do renegocjacji unijnych reguł tak, by „ułatwić finansowanie inwestycji publicznych" (deklaracja programowa, „Silna Polska w sprawiedliwej Europie").

Co proponuje Razem

Zniesienie konstytucyjnego limitu 60% długu w relacji do PKB (art. 216 ust. 5) jako bariery ograniczającej możliwości rozwojowe państwa.
Rozróżnienie długu inwestycyjnego od konsumpcyjnego — swoboda finansowania inwestycji, które budują majątek pracujący przez dekady.
Kontrola przez jakość projektów i jawność, a nie przez sztywny próg — w tym parlamentarny nadzór nad wielkimi inwestycjami.
Renegocjacja unijnych reguł fiskalnych tak, by ułatwiały finansowanie inwestycji publicznych.

Źródła i dalsza lektura

Jeden państwowy fundusz zamiast rozproszonych spółek. Jak sterować strategicznymi inwestycjami

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kiedy trzeba zbudować elektrownię jądrową pracującą przez sześćdziesiąt lat, sieć kolei dużych prędkości albo port głębokowodny, prywatny inwestor liczy zwrot i odpuszcza — bo zwrot przychodzi za dwadzieścia lat, a nie za dwa. To luka, której rynek sam nie domknie, i to właśnie w nią celuje program gospodarczy Razem. Sercem planu jest jeden państwowy fundusz koordynujący kluczowe inwestycje w tworzenie nowego przemysłu, budowę infrastruktury i rozwój oraz wdrażanie innowacyjnych technologii (deklaracja programowa, „Polska z atomu, krzemu i stali", pkt 5). Nie ma to być kolejna spółka do politycznego rozdania, tylko oś długoterminowego planu rozwoju gospodarczego — instytucja powołana do tego, by planować w perspektywie dekad, ponad czteroletnim rytmem kolejnych kadencji.

Prywatny kapitał nie zbuduje tego, czego kraj potrzebuje

Prywatny kapitał działa w zupełnie innym horyzoncie czasowym. Razem tłumaczyło to już w 2018 roku: prywatne fundusze wybiegają w przyszłość zwykle nie dalej niż pięć lat, a państwo, dzięki długiej perspektywie, „może realnie wytwarzać innowacje, a nie tylko przedstawiać ten sam produkt w nowym opakowaniu" (stanowisko ws. wizji rozwoju). Historia to potwierdza — od internetu po energetykę jądrową najbardziej przełomowe technologie powstawały tam, gdzie państwo brało na siebie ryzyko, którego żaden pojedynczy inwestor nie chciał udźwignąć.

Polska w dodatku inwestuje mało. Stopa inwestycji — nakłady brutto na środki trwałe w relacji do PKB, łącznie prywatne i publiczne — wyniosła u nas 17,4% w 2024 roku (GUS — PKB w 2024 r., szacunek wstępny), podczas gdy średnia w całej Unii sięgnęła 21,2% (Eurostat) — Polska jest w tym zestawieniu w ogonie UE. Kraj, który chce gonić Zachód, odkłada na przyszłość mniej niż ci, których dogania. Część tej luki to inwestycje, których prywatny kapitał nie podejmie, bo z jego punktu widzenia się nie opłacają, a krajowi tak — i to właśnie tę część ma wypełnić aktywne państwo, którego udział w gospodarce Razem uznawało za „skandalicznie niski" (stanowisko ws. wizji rozwoju, 2018).

Dane. Stopa inwestycji w Polsce (nakłady brutto na środki trwałe w relacji do PKB) wyniosła 17,4% w 2024 roku (GUS — PKB w 2024 r., szacunek wstępny), przy średniej unijnej 21,2% (Eurostat — National accounts and GDP). To miara nakładów całej gospodarki — prywatnych i publicznych łącznie — a Polska plasuje się w niej w ogonie Unii.

Jeden fundusz zamiast kilkunastu spółek

Dziś decyzje o strategicznych inwestycjach są rozproszone między kilkanaście spółek Skarbu Państwa, z których każda ma własny zarząd, własny interes i własny horyzont wyznaczony kadencją. Efektem jest brak wspólnego planu: energetyka inwestuje osobno, kolej osobno, przemysł zbrojeniowy osobno, a nikt nie pyta, czy dałoby się te zamówienia zgrać tak, żeby zbudowały krajowe kompetencje. Fundusz koordynujący ma to spiąć w jeden „długoterminowy i ambitny plan rozwoju gospodarczego Polski" (deklaracja programowa).

Postulujemy utworzenie, w oparciu o Fundusz Rezerwy Demograficznej, funduszu aktywnie inwestującego w gospodarkę. Wspierany byłby on przez szereg bardziej specjalistycznych funduszy zalążkowych, które inwestowałyby w nowoczesne technologie w zamian za udział w zyskach.— Partia Razem — stanowisko ws. wizji rozwoju (2018), partiarazem.pl

Model finansowy różni się od dotacji jedną rzeczą: zwrotem. Fundusz nie rozdaje pieniędzy, lecz inwestuje — a zyski z udanych przedsięwzięć wracają do niego i finansują kolejne, zamiast rozpływać się w prywatnych kieszeniach. To ta sama zasada, która stoi za państwowymi funduszami zalążkowymi, tylko przełożona na skalę wielkich inwestycji infrastrukturalnych. Docelowo chodzi o odwrócenie proporcji, w której — jak pisało Razem — „udział sektora państwowego w PKB jest skandalicznie niski w porównaniu do innych krajów Unii Europejskiej"; partia domaga się „równego, sprawiedliwego podziału »50/50«", możliwego tylko przy czynnym udziale państwa w gospodarce (stanowisko ws. wizji rozwoju).

Najlepiej rozpracowanym fragmentem tego pomysłu jest energetyka: to tam koncentruje się największy strumień nadchodzących inwestycji i tam fundusz koordynujący ma najwięcej do zrobienia. Jak miałby wyglądać w wydaniu energetycznym — od źródeł kapitału po koniec dogmatu 60 procent — rozkłada na czynniki siostrzany serwis w tekście o państwowym funduszu inwestycji energetycznych.

Źródła kapitału i zabezpieczenia przed politycznym roztrwonieniem

Pierwsza obawa przy słowie „fundusz państwowy" brzmi: to będzie kolejna kasa dla „swoich". Razem odpowiada na to dwoma zabezpieczeniami. Pierwsze to sposób obsadzania ludzi — stanowiska w spółkach Skarbu Państwa mają być obsadzane „w drodze transparentnego konkursu", a nie partyjnego rozdania (stanowisko ws. wizji rozwoju). To ten sam kierunek, co profesjonalny nadzór właścicielski zamiast rad nadzorczych z klucza politycznego.

Drugie zabezpieczenie to wyjęcie wielkich inwestycji spod logiki jednej kadencji. Wzorem jest tu pomysł Funduszu Atomowego, zarządzanego przez rząd, ale nadzorowanego przez Sejm większością dwóch trzecich głosów — tak, żeby „oprzeć się pokusie wydania środków w inny sposób niż na długoterminowe inwestycje" (biuro prasowe Razem, 06.03.2026). Kapitał na atom w tej samej propozycji pochodzi ze środków Narodowego Banku Polskiego oraz obligacji atomowych, które pozwalają obywatelom chronić oszczędności przed inflacją, a państwu — zebrać pieniądze na inwestycję; europejskie środki z programu SAFE ta sama propozycja kieruje na zbrojenia. Osobnym źródłem jest sam dług, dziś sztucznie ograniczony, o czym piszemy w tekście o konstytucyjnym limicie 60 procent.

Cały ten mechanizm służy jednemu: żeby inwestycja, od której zależy przyszłość kraju, doszła do skutku mimo czteroletniego rytmu wyborów — tym pilniej, że samo Razem przyznaje, iż „jesteśmy straszliwie opóźnieni", więc czasu na kolejne falstarty nie ma.

Co proponuje Razem

Jeden państwowy fundusz koordynujący kluczowe inwestycje w nowy przemysł, infrastrukturę oraz rozwój i wdrażanie innowacyjnych technologii — oś długoterminowego planu rozwoju gospodarczego.
Fundusz oparty o długą perspektywę — inwestujący w projekty o zbyt odległym zwrocie dla komercyjnego inwestora, z zyskami wracającymi do funduszu i finansującymi kolejne projekty.
Cel „50/50" (postulat z wizji rozwoju z 2018 r.) — odbudowa udziału sektora publicznego w gospodarce przez czynny udział państwa jako inwestora.
Transparentne konkursy na stanowiska w spółkach Skarbu Państwa zamiast partyjnego rozdania.
Inwestycje wyjęte poza spór kadencyjny — wzorem Funduszu Atomowego (mechanizmu zaproponowanego konkretnie dla inwestycji w energetykę jądrową) pod nadzorem Sejmu większością 2/3, finansowanego ze środków NBP i obligacji atomowych (europejskie środki z programu SAFE ta sama propozycja przeznacza na zbrojenia).